اثر تغییرات اقلیمی و تغییرات اساسی بر پیکره رودها/ ایران دارای 146 هزار کیلومتر رودخانه است | انرژی نویس

به گزارش انرژی نویس به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نیرو (پاون)، آب موجود در رودخانه‌ها یکی از بزرگترین سرمایه‌های هر کشور محسوب می‌شود چون با وجود این آب؛ انسان‌ها و محیط زیست ادامه حیات می‌دهند و کشاورزی شکوفا می‌شود؛ چرخ صنایع مادر که احتیاج به آب زیاد دارند به گردش در می‌آید و تالاب‌ها؛ دریاچه‌ها و دریاها به حیات خود آماده می‌دهند که منشا خوبی جهت درآمد زائی برای افراد بومی است.
در فصولی که بارندگی شدید است به دلیل حجم بالای بارش باران در حوضه‌های آبریز هر رودخانه و جاری شدن سیل‌های مخرب، رودخانه‌ها مکان خوبی برای مهار سیلاب‌های مخرب از طریق سدسازی و سیل بند هستند.
علاوه بر این، جریان آب در رودخانه‌ها می‌تواند منبعی برای تولید انرژی پاک و برق ارزان قیمت باشد.
رودخانه‌ها، حوضه‌های آبریز رودخانه و حریم رودخانه‌ها دارای بالاترین تنوع زیستی در جهان هستند و همچنین بیشترین تمرکز جمعیت انسانی در حاشیه و نزدیک به رودخانه‌ها قرار دارد.
جلوگیری از تغییرات آب و هوایی از دیگر مواردی است که بر اهمیت رودخانه‌ها می‌افزاید؛ به طوری که رودخانه‌ها از مهمترین عوامل جلوگیری از تغییرات آب و هوایی و گرم شدن کره زمین به شمار می‌روند.
این گزارش می‌افزاید: تغییرات آب و هوایی ناشی از گرم شدن کره زمین را می‌توان تغییر اقلیم تعریف کرد که مساله‌ای متفاوت از خشکسالی است؛ بخشی از عوامل گرمایش زمین مانند انتشار گاز متان طبیعی است و برخی دیگر مانند انتشار گاز دی‌اکسید کربن بیشتر منشاء انسانی دارد. انتشار این گاز‌ها موجب می‌شود اطراف کره زمین با هاله‌ای از گاز (مانند گلخانه) احاطه شود و با بروز اختلال تبادل هوا، به جای اینکه گرما در یک مرحله از زمین خارج شود، در چند مرحله خارج شود.
همین گرما با افزایش مصرف و نیز افزایش تبخیر آب همراه می‌شود؛ همچنین الگوی بارندگی‌ها تغییر می‌کند و این الگو معمولا از برف به باران تبدیل می‌شود؛ در همین راستا آب شدن یخ‌های قطبی بر اثر گرم شدن به شدت در اکوسیستم تاثیر می‌گذارد.
به گفته کارشناسان نخستین اثر آن در بخش آب این است که رژیم بارندگی‌ها تغییر می‌کند به این معنا که برف به بارش تبدیل و پیرو این امر تغذیه چشمه‌ها در ارتفاعات دچار اختلال شده و به همین دلیل دبی پایه‌های روخانه‌ها کم‌تر می‌شود و در برخی مواقع مشاهده می‌شود که مرگ رودخانه رخ می‌دهد. در ایران به طور خاص تغییرات اقلیمی با تداوم خشکسالی‌ها و در مقابل در برخی از مناطق با ظهور سیلاب‌های سنگین همراه می‌شود.
در چنین شرایطی حفاظت و صاینت از منابع آب با اتخاذ تدابیری ویژه، کاربردی، مهندسی شده و عملیاتی از ارزش و اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بر این اساس "پاون" به بهانه روز جهانی رودخانه‌ها به نقش و اهمیت این شاهرگ‌های حیات در حفظ منابع طبیعی پرداخته است.
"علیرضا الماسوندی" معاون شرکت مدیریت منابع آب ایران با اشاره به روند صعودی تغییر اقلیم در سطح جهان، می‌گوید: تحلیل‌های صورت گرفته طی ۴۰ سال اخیر بر اساس مدل‌های جهانی، شدت تغییرات دما در ایران و کشورهای واقع در خاورمیانه را بیشتر کرده و پیش‌بینی شده است طی ۲۰ سال آینده دمای هوا بین سه تا چهار درجه بیش از حد نرمال افزایش یابد.
وی افزود: این شرایط علاوه بر اینکه بر رژیم بارش‌ها موثر خواهد بود، موجب می‌شود فرکانس‌های جوی و ذخایر برفی (که در طول سال و به شکل تدریجی جریان رودخانه‌ها راشکل می‌دهند) به سیلاب تبدیل شوند و در ادامه با تداوم روند جریانات خشکسالی همراه می‌شود.
وی موضوع سیلاب و خشکسالی را یکی از مباحث مهم تغییرات اقلیمی برشمرد و اظهار کرد: وقوع سیلاب‌ در نقاط مختلف کشور طی سال‌های اخیر تشدید شده است، برای مثال سیلاب‌هایی در سال ۱۳۹۵ در حوضه دز و در سال ۱۳۹۸ به صورت فراگیر در حوضه‌های مختلف اعم از لرستان، گلستان و خوزستان رخ داد و مشکلات عدیده‌ای را برای معیشیت و زندگی مردم، دام‌ها، مزارع و غیره به وجود آورد.
الماسوندی در همین رابطه یادآور شد: کشورهای توسعه یافته از سال ۱۹۸۰ به سمت مدیریت جامع سیلاب رفتند؛ در این عرصه مطالعات کاملی در حوزه سازه‌ای و غیرسازه‌ای انجام و بر اساس مدل‌های تغییرات اقلیمی نوعی مدیریت تعریف شد؛ بر اساس این مدل مدیریتی، پیش‌بینی‌های لازم پیش از وقوع سیلاب صورت گرفت و در ادامه اقداماتی در حین و پس از سیلاب انجام شد تا کم‌ترین خسارت را به بار آورد.
اگر سد دز و کرخه نبود شهر اهواز در سیل ۱۳۹۸ به میزان ۶ متر زیر آب می‌رفت
وی به تاثیر نقش سدسازی در نقاط مختلف کشور در مدیریت منابع حاصل از سیلاب اشاره کرد و افزود: در این زمینه می‌توان به تاثیر مثبت احداث سد چمشیر اشاره کرد. همچنین اگر سد دز و کرخه نبود بر اساس مدلی که تهیه شد اهواز در سال ۱۳۹۸ به میزان ۶ متر زیر آب می‌رفت.
این گزارش می‌افزاید که روز جهانی رودخانه‌ها World Rivers Day هر سال در چهارمین یکشنبه سپتامبر مصادف با بیست‌ودوم سپتامبر ۲۰۲۴ (یکم مهر ۱۴۰۳) برگزار می‌شود و شعار آن در سال جاری «راه‌های آبی زندگی» تعیین شده است.
این شعار نشان‌دهنده به‌هم‌پیوستگی رودخانه‌ها، اکوسیستم‌ها و جوامع انسانی و هدف آن القای احترام و مراقبت از رودخانه‌ها است، چراکه رودخانه‌ها نه‌تنها منابع زمین، بلکه خطوط حیاتی برای سیاره هستند که به حفاظت و مدیریت پایدار نیاز دارند.
جهان دارای حدود ۱۶۵ رودخانه بزرگ است و روسیه با بیش از ۳۶ رودخانه، بیشترین رودخانه را در جهان دارد؛ رودخانه نیل مصر طولانی‌ترین، بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین رود جهان است. این رود در شمال آفریقا واقع شده است، ۴۱۳۲ کیلومتر امتداد دارد و از ۱۱ کشور عبور می‌کند. این رودخانه همچنین نقش مهمی در تاریخ مصر باستان ایفا می‌کند.
رودخانه زئیر یا کنگو در آفریقا نیز با حدود ۷۰۰ فوت عمق، عمیق‌ترین رودخانه جهان و کوتاه‌ترین رودخانه جهان رودخانه Roe با تنها ۲۰۱ فوت طول در مونتانا است.
 
ایران چند رودخانه دارد؟
به‌طور کلی، رودهای ایران در چهار دسته «دائمی و پرآب»، «فصلی و موقتی»، «خشک و بی‌آب» و «کم‌عمق و وسیع» جای می‌گیرند. رودخانه‌های طولانی اغلب در دسته دائمی و پرآب هستند.
 در کشور 5400 رشته رودخانه با مساحت 146 هزار کیلومتر وجود دارد و تاکنون مطالعه حد بستر و حریم بالغ بر ۸۰ هزار کیلومتر از ۹۵ هزار کیلومتر بازه دارای اولویت (عبوری از مراکز جمعیتی شهری و روستایی) به صورت سراسری انجام شده است.
این گزارش می‌افزاید، کارون، سفیدرود و قزل اوزن از جمله مهمترین رودخانه‌های کشور به شمار می‌روند.

برنامه هفتم توسعه و "پرداخت حقابه تالاب‌ها و رودخانه‌‌ها"
ماده ۱۳۳ برنامه هفتم توسعه نیز هرگونه بهره‌برداری و برداشت غیرمجاز آب و تجاوز به حریم رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریا‌ها را ممنوع و مرتکبین علاوه بر جبران خسارت و اعاده به وضع سابق مشمول مجازات‌‌های درجه و و موضوع ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲‌ می‌‌شوند و واحد‌‌های انتظامی و قضایی در این خصوص حداکثر همکاری را با وزارت نیرو خواهند داشت.